Atatürk, 98 yıl önce CHP için ne demişti?

Mesut Akbulut
Mesut Akbulut

“…Cumhuriyet Halk Partisi’nin esas düşünce ve dileği, vatandaşları her türlü ayrılıktan korumak, onları, kendileri ve büyük Türk ulusu için faydalı kılmaktır…”

XXXXXXXXXXX

Mustafa Kemal’in kurduğu

CHP’nin dünü ve bugünü!

Bugün 9 Eylül 2021…

CHP’nin kuruluşunun 98.yıl dönümü…

Bu yazımı, CHP’nin kuruluşuna ayırdım…

Atatürk, partiyi nasıl kurdu, neden kurdu…

Şimdiye kadar genel başkanlık yapanlar…

İşte size CHP…

**

Cumhuriyet Halk Partisi, 9 Eylül 1923 tarihinde Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde kurulan ve Türkiye'de etkinlik gösteren siyasi partidir. Parti tüzüğüne göre resmî kısaltması "CHP" şeklindedir. Simgesi Altı Ok'tur. TBMM'de 135 milletvekili ile ana muhalefeti temsil eden partidir. Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'dur.

**

Atatürkçülük ve sosyal demokrasi görüşlerini benimseyen ve merkez solda yer alan bir siyasi partidir. Parti tüzük ve programında belirtilen bu görüşlerin yanında demokratik sosyalist ve sosyal liberal eğilimler de barındırmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu ve ilk yasal siyasi partisi olma özelliklerini taşıyan Cumhuriyet Halk Partisi, 1923'ten 1950'ye kadar aralıksız iktidarda kalmış ve 1946'ya kadar genellikle tek parti yönetimini uygulamıştır. Türkiye'de en uzun süre iktidarda kalmış siyasi partidir. Atatürk tarafından "Halk Fırkası" adıyla Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamı olarak kurulan partinin adının başına, 10 Kasım 1924'te "Cumhuriyet" sözcüğü eklenmiş, 1935'teki 4. Kurultay'da "fırka" sözcüğü yerine dış dünyayla daha uyumlu bir kelime tercih edilmesi kararlaştırılmış ve bugünkü "Cumhuriyet Halk Partisi" adı benimsenmiştir.

**

12 Eylül Darbesi'nin ardından, o dönem Bülent Ecevit'in Genel Başkanlık yaptığı Cumhuriyet Halk Partisi kapatılmış; daha sonra 3821 sayılı yasaya dayanarak, kuruluşunun 69. yıl dönümü olan 9 Eylül 1992 günü tekrar açılmıştır. CHP, kurucusu ve ilk Genel Başkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün vasiyeti ile tasarruf haklarını CHP'ye bıraktığı Türkiye İş Bankası'nın bir bölüm hissesinin de sahibidir. CHP'nin tasarruf hakkına sahip olduğu % 28,1'lik orandaki bu banka hisselerinin kazancı, Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu'na aktarılmaktadır.

CHP’NİN KURULUŞ ÖYKÜSÜ

Cumhuriyet Halk Partisi'nin kurumsal olarak ortaya çıkışı bazı İttihatçı eski kadrolardan da üyelerin katılımıyla, Sivas Kongresi'nde gerçekleşmiştir. CHP'nin 1. Kurultayı olarak da kabul edilen, 4-11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi'nde, Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde işgallere direnmek amacıyla kurulan müdâfaa-i hukuk cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) adı altında birleştirilmiştir. 23 Nisan 1920'de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi ARMHC delegelerinden oluşmuş, ancak 1922'de Meclis, Birinci Grup ve İkinci Grup adıyla iki gruba ayrılmıştır. Millî Mücadele zaferinden sonra Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Birinci Grup, ülke çapında siyasi örgütlenmeye girişmiş ve 28 Haziran 1923'te[23] yapılan seçimlere tek liste ile girerek biri dışında bütün Milletvekilliklerini elde etmiştir.

**

Lozan Antlaşması'nın kabulü nedeniyle Meclis'te baş gösteren yoğun tartışmalar üzerine Mustafa Kemal Paşa, 9 Eylül 1923'te Dokuz Umde adı verilen siyasi programı ilan etti ve iki gün sonra İçişleri Bakanlığı'na verilen bir dilekçeyle kendisine bağlı Milletvekillerinden oluşan Halk Fırkası’nı kurdu. (Halk Fırkası'nın resmî kuruluş tarihi 11 Eylül 1923 olmasına rağmen, partinin kuruluş tarihi partileşme kararının alındığı 9 Eylül 1923 olarak kabul edilir.[24]) Parti kurucuları; Refik Saydam, Celâl Bayar, Sabit Sağıroğlu, Münir Hüsrev Göle, Cemil Uybadın, Kâzım Hüsnü, Saffet Arıkan ve Mehmet Zülfü Tigrel, ilk Genel Sekreter ise Recep Peker'di.

MUSTAFA KEMAL ATATÜRK DÖNEMİ (1923-1938)

29 Ekim 1923'te, Halk Fırkası üyesi 158 milletvekili Cumhuriyet'i ilan ederek Mustafa Kemal Paşa'yı cumhurbaşkanı seçti. İlerleyen aylarda halifeliğin kaldırılması ve 2. dönem TBMM'de muhalif milletvekillerinin sayısının azaltılması gibi bazı hususlardan rahatsız olan, Millî Mücadele'nin lider ve aydın kadrosundaki Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Adnan Adıvar, Ali Fuat Cebesoy, Hüseyin Avni Ulaş, Cafer Tayyar Eğilmez, Refet Bele, Bekir Sami Kunduh ve Hüseyin Cahit Yalçın gibi bazı milletvekilleri mecliste ayrı bir grup oluşturdular ve 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı (TCF) kurdular. Bu olaydan bir hafta önce Halk Fırkası'nın adı "Cumhuriyet Halk Fırkası" olarak değiştirildi. TCF'nin, Şeyh Said İsyanı'ndan sonra 5 Haziran 1925'te kapatılıp önde gelen üyelerinin idamı veya siyasetten uzaklaştırılmasından sonra, 1946 yılına kadar CHF/CHP TBMM seçimlerine tek parti olarak katıldı.

**

Cumhuriyet idaresini kuran önemli reformların birçoğu 15 Ekim 1927'deki 2. Kurultay’dan önce gerçekleştirildi. İkinci Kurultay'da Gazi Mustafa Kemal Büyük Nutuk'unu okudu. Kurultayda kabul edilen tüzüğe CHF'nin cumhuriyetçi, halkçı, milliyetçi siyasi bir cemiyet olduğu, fırkanın değişmez Umumi Reisinin Gazi Mustafa Kemal olduğu yazıldı.[26] Başvekil İsmet İnönü, Umumi Reis yardımcılığına atandı.

**

1929'daki Büyük Buhran'ın ardından Türkiye, devletçi ekonomik kalkınma politikasına başvurdu. Önemli yatırımların devlet eliyle yapılması kararlaştırıldı. 1930 yılında ekonomik krizin derinleşerek sürmesi ve toplumda ciddi huzursuzlukların baş göstermesi üzerine Mustafa Kemal, yakın arkadaşı olan Fethi Bey'i bir muhalefet partisi kurmakla görevlendirdi. 1930 yılı Ağustos ayı başında Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu. İlk etapta CHF'den 15 milletvekili SCF'ye geçti. Yeni parti ülke çapında büyük heyecanla karşılandı. 5 Eylül'de yapılan İzmir Mitingi, Ege Bölgesi'nde rejime karşı genel bir ayaklanmaya dönüşme eğilimi gösterdi. Ekim ayında yapılan belediye seçimlerinde SCF'nin oy çoğunluğunu elde ettiği, ancak sandıklarda tahrifat yapılarak CHF'nin kazandırıldığı söylentisi yayıldı. Silifke, bu seçimde SCF'yi seçtiği için ilçeye çevrildi. Aralık ayındaki Menemen Olayı neticesinde SCF kendisini feshetti.

**

SCF deneyinin başarısızlıkla sonuçlanmasından sonra CHF'nin tek parti yönetimi kökleşti. 1931 yılından toplanan Üçüncü Kurultay'da tüzük yenilendi ve partinin programı belirlendi. Bu kurultayda; cumhuriyetçilik, laiklik, milliyetçilik, devletçilik, halkçılık ve inkılapçılıktan oluşan altı ilke partinin ana programı olarak belirlendi. Halkevleri adı altında CHF'ye bağlı bir taban örgütünün oluşturulmasına karar verildi. CHP'nin altı ilkesini simgeleyen altı oklu amblem, İsmail Hakkı Tonguç tarafından tasarlandı ve 1933 yılında kullanılmaya başlandı. 1934 yılında Birinci Beş Yıllık Plan devreye sokuldu. Devlet eliyle ağır sanayinin kurulmasını öngören plan için gereken parasal kaynak, büyük ölçüde Sovyet kredilerinden sağlandı. Demiryolu yapımına önem verildi.

**

1935 Mayısında 384 milletvekili ve 160 il delegesi ile toplanan Dördüncü Kurultay'da partinin adı, Dil Devrimi'nin getirdiği yeni anlayış uyarınca Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirildi. Kemalizm sözcüğünün ilk defa parti programına girdiği bu kurultaya damgasını vuran “devletçilik” oldu. “Kişinin yapamayacağı işleri devlet yapar” anlayışının yerine “özel girişimi kontrol etme” anlamı verilen devletçilik ilkesi hemen tepkiler doğurdu. Eskişehirli büyük toprak sahibi Emin Sazak, devletçiliğe eski anlamının geri verilmesini isteyecek ve Genel Sekreter Recep Peker, devletçiliğin en sert ifadelerini kullanacaktır.

**

1936 Haziranında yayımlanan bir genelgeyle bütün illerde parti il başkanlığı valilikle birleştirildi ve içişleri bakanı resmen, parti genel sekreterliği sıfatını üstlendi. 1937 Şubatında yapılan anayasa değişikliğiyle, CHP'nin "Altı Ok"u Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na resmen dahil edildi. Böylece “Tek Parti”nin devletle özdeşleşmesi süreci tamamlanmış oldu. Atatürk döneminde Şeyh Said İsyanı, Ağrı İsyanı ve Dersim İsyanı olmak üzere üç büyük Kürt isyanı çıkmış, ayaklanmalar askeri harekatla bastırılmıştır.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

ATATÜRK DÖNEMİNDE KURULAN CHP HÜKÜMETLERİ:

I. İsmet İnönü Hükûmeti (30 Ekim 1923 - 6 Mart 1924)

II. İsmet İnönü Hükûmeti (6 Mart 1924 - 22 Kasım 1924)

Ali Fethi Okyar Hükûmeti (22 Kasım 1924 - 3 Mart 1925)

III. İsmet İnönü Hükûmeti (3 Mart 1925 - 1 Kasım 1927)

IV. İsmet İnönü Hükûmeti (1 Kasım 1927 - 27 Eylül 1930)

V. İsmet İnönü Hükûmeti (27 Eylül 1930 - 4 Mayıs 1931)

VI. İsmet İnönü Hükûmeti (4 Mayıs 1931 - 1 Mart 1935)

VII. İsmet İnönü Hükûmeti (1 Mart 1935 - 1 Kasım 1937)

I. Celal Bayar Hükûmeti (1 Kasım 1937 - 11 Kasım 1938)

Xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

CHP DÖNEMLERİ

Mustafa Kemal Atatürk dönemi (1923-1938)

İsmet İnönü dönemi (1938-1972)

II. Dünya Savaşı yılları

-Çok partili döneme geçiş

-1946 genel seçimleri ve 7. Olağan Kurultay

-1950 genel seçimleri

-1954 seçimleri

-1957 seçimleri

-27 Mayıs ve sonraki yıllar (1960-1965)

-Bülent Ecevit dönemi (1972-1980)

-1973 seçimleri

-1977 Seçimleri

-Kapalı olduğu dönem (1981-1992)

-Deniz Baykal dönemi (1992-1995, 1995-1999, 2000-2010)

-Mecliste grup kurması (1992-1995)

-Sosyal Demokrat Halkçı Parti'yle birleşmesi ve süregelen gelişmeler (1995-1999)

-TBMM dışında kaldığı dönem (1999-2002)

-2002 seçimleri

-2007 genel seçimleri sonrası

-Kemal Kılıçdaroğlu dönemi (2010-günümüz)

-Genel Başkan seçilmesi

-2010 halkoylaması

-2011 genel seçimleri ve 34. Kurultay

-2014 cumhurbaşkanlığı seçimi ve 18. Olağanüstü Kurultay

-2015 genel seçimleri

-15 Temmuz darbe girişimi ve sonrası

-36. Kurultay ve 2018 genel seçimleri

-2019 yerel seçimleri

-37. Kurultay

-İkinci Yüzyıla Çağrı Beyannamesi

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

DÜNDEN BUGÜNE CHP GENEL BAŞKANLARI

İSİM GÖREV BAŞLANGICI GÖREV BİTİŞİ GÖREV SÜRESİ

1-Atatürk 9 Eylül 1923 10 Kasım 1938 15 yıl, 62 gün

Celâl Bayar (vekil) 10 Kasım 1938 26 Aralık 1938 46 gün

2-İsmet İnönü 26 Aralık 1938 8 Mayıs 1972 33 yıl, 134 gün

Kâmil Kırıkoğlu (vekil) 8 Mayıs 1972 14 Mayıs 1972 6 gün

3-Bülent Ecevit 14 Mayıs 1972 30 Ekim 1980 8 yıl, 169 gün

Mustafa Üstündağ (vekil) 30 Ekim 1980 16 Ekim 1981 351 gün

4-Deniz Baykal 9 Eylül 1992 18 Şubat 1995 2 yıl, 162 gün

5-Hikmet Çetin 18 Şubat 1995 11 Eylül 1995 205 gün

(4)-Deniz Baykal 11 Eylül 1995 22 Nisan 1999 3 yıl, 223 gün

Cevdet Selvi (vekil) 22 Nisan 1999 23 Mayıs 1999 31 gün

6-Altan Öymen 23 Mayıs 1999 30 Eylül 2000 1 yıl, 130 gün

(4)-Deniz Baykal 30 Eylül 2000 10 Mayıs 2010 9 yıl, 222 gün

Cevdet Selvi (vekil) 10 Mayıs 2010 22 Mayıs 2010 12 gün

7-Kemal Kılıçdaroğlu 22 Mayıs 2010 Görevde

Xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

CHP’NİN ALTI OK İLKELERİ

-Cumhuriyetçilik

-Milliyetçilik

-Halkçılık

-Devletçilik

-Laiklik

-Devrimcilik

- Kocaeli Gazetesi, Mesut Akbulut tarafından kaleme alındı
https://www.kocaeligazetesi.com.tr/makale/7762485/mesut-akbulut/ataturk-98-yil-once-chp-icin-ne-demisti